Harcerski System Wychowawczy

Podstawą działań Związku Harcerstwa Polskiego jest Harcerski System Wychowawczy. Składa się z trzech wzajemnie zależnych, logicznie uporządkowanych i funkcjonujących jako całość elementów: harcerskich zasad, metody harcerskiej oraz programu harcerskiego.

Istotną rolę dla skuteczności pracy Harcerskim Systemem Wychowawczym odgrywa także osobisty przykład kadry. Odzwierciedla się on w życiu zgodnym z harcerskimi zasadami. W dążeniu do mistrzostwa kadra pociąga innych za sobą i motywuje do naśladowania dzięki swojej autentyczności. Myśli, słowa i czyny powinny być spójne zgodnie z zasadą: „Moje czyny świadczą o tym, co mówię”. Kadra ZHP dzieli się swoimi umiejętnościami, wiedzą i doświadczeniem, ale przede wszystkim inspiruje swoim stylem życia.

Harcerski, bo oparty na metodzie skautowej stworzonej przez lorda Roberta Baden-Powella, skutecznie rozwijanej i wzbogacanej przez polskich instruktorów; system, bo stanowi połączenie trzech zależnych od siebie elementów, które muszą działać razem, aby działać najskuteczniej; wychowawczy, bo jego celem jest wspieranie wychowania młodego człowieka.

Harcerskie zasady – wskazują, za czym ZHP podąża w swojej działalności wychowawczej, po co prowadzone są harcerskie działania. ZHP wspiera wychowanie w oparciu o pracę nad sobą, braterstwo, służbę.

Metoda harcerska – określa, jak prowadzimy harcerskie działania, aby osiągnąć zamierzony efekt wychowawczy. Jest sposobem na wspieranie młodego człowieka w rozwoju po harcersku, czyli dobrowolnie, ze świadomością celów, pośrednio, z uwzględnieniem stopniowania trudności, przez wzajemność oddziaływań, indywidualnie, naturalnie, pozytywnie i systemem małych grup.

Program harcerski – wyjaśnia, co robimy, jakie narzędzia wykorzystujemy, by wspierać młodego człowieka w rozwoju. Na program harcerski składają się: praca z Prawem i Przyrzeczeniem Harcerskim oraz Prawem i Obietnicą Zucha, rola drużynowego, instrumenty metodyczne, pożyteczne działania, uczenie w działaniu, obrzędowość i symbolika oraz kontakt z przyrodą. To jest treść harcerskich działań.

Podsumowując: harcerskie zasady wskazują cel naszych działań, metoda harcerska jest sposobem realizacji, a program treścią. Stosowanie wszystkich elementów Harcerskiego Systemu Wychowawczego w codziennym działaniu stwarza najefektywniejsze warunki do harmonijnego i wszechstronnego (fizycznego, intelektualnego, duchowego, emocjonalnego i społecznego) rozwoju młodego człowieka.

Przejdź do

HARCERSKIE ZASADY

Harcerskie zasady pokazują, ku czemu wspieramy w wychowaniu oraz za czym podążamy. Wskazują postawy, których rozwój chcemy wspierać u młodego człowieka. Co ważne, postawy te wprost wynikają z wartości - są ich praktyczną realizacją. Dążymy do tego, by każda osoba w ZHP te wartości przyjęła za własne i z silnego, wewnętrznego przekonania przyjmowała wynikające z nich postawy.

Harcerskie zasady, czyli praca nad sobą, braterstwo i służba, oraz Prawo i Przyrzeczenie Harcerskie/Prawo i Obietnica Zucha łączą nas i nadają sens współdziałaniu, niezależnie od indywidualnych przekonań. Opierają się na podstawowych wartościach ogólnoludzkich, które w Europie są dziedzictwem antyku, chrześcijaństwa i oświecenia. Mogą wynikać z wiary w Boga lub przyjęcia za swoje wartości leżących np. u podstaw Europejskiej Konwencji Praw Człowieka. Są to głównie: dobro, piękno, prawda, wolność, godność, odpowiedzialność, odwaga czy otwartość.

To podstawa harcerskiego stylu: ciągłe doskonalenie samego siebie, rozwój w każdym aspekcie życia i najważniejsze - kształtowanie własnego charakteru. Dążymy do tego, by młody człowiek był gotów wymagać od siebie, nawet jeżeli inni od niego nie wymagają.

Praca nad sobą to umiejętność refleksyjnego spojrzenia na samego siebie i wzięcie odpowiedzialności za własny rozwój, by każdego dnia być choć trochę lepszym niż wczoraj. Chcemy, by młody człowiek zwiększał swoją odwagę intelektualną i otwartość umysłu, zawsze chciał wiedzieć i potrafić więcej, by podnosił się, gdy upadnie i miał potrzebę wędrowania niekończącą się drogą do doskonałości, a samodoskonalenie stało się jego codziennym nawykiem.

Praca nad sobą to dbałość o równowagę, rozwijanie mocnych stron i walka ze słabościami. Chcemy, by młody człowiek jednocześnie szlifował swój charakter, dostrzegał potrzeby otaczającego świata i dbał o swój dobrostan, by, pracując nad sobą, dążył do osiągnięcia dojrzałości i pełni własnego potencjału oraz przeżycia dobrego życia zgodnego z wyznawanym systemem wartości.

Jest podstawą naszej relacji z innymi ludźmi. Określa nasz stosunek do nich, ale też do samego siebie. Choć Prawo Harcerskie mówi o „traktowaniu jak brata każdego innego harcerza”, postawa braterska nie ogranicza się do tych, którzy noszą na piersi Krzyż Harcerski. Wynika z przekonania o niezbywalnej godności każdego człowieka, więc dotyczy wszystkich ludzi. Dążymy do tego, by młody człowiek próbował dostrzegać u każdego dobre intencje i postępował wobec niego w sposób słuszny moralnie.

Braterstwo to dążenie do zrozumienia odmiennych sposobów myślenia i poszukiwanie tego, co łączy z innymi, nawet, jeśli znacznie różnią się pod względem wyznawanych wartości czy podejmowanych działań. To próba budowania wspólnoty opartej na szacunku dla każdego, jedność i więź ze wszystkimi ludźmi oraz bezinteresowna pomoc innym.

Opisuje naszą relację ze światem i rodzaj zobowiązania wobec jego różnych elementów, w tym nas samych. Postawa gotowości do pełnienia służby wynika z przyjęcia wartości takich jak odpowiedzialność, wierność własnym zasadom czy otwartość, ale także odwaga – zarówno do mierzenia się z przeciwnościami, jak i własnymi ograniczeniami. Wreszcie, to poczucie bycia częścią czegoś większego i nałożenia na siebie zobowiązań oraz podejmowania działań wykraczających poza interes jednostki.

Uniwersalne obszary harcerskiej służby to:

Kierowanie się duchowymi wartościami życia, które nadają życiu kontekst i kierują myśli ku rzeczywistości szerszej niż materialna. Przykłady to dobro, piękno, prawda, sprawiedliwość, wolność, godność, odpowiedzialność, odwaga, otwartość, miłość, przyjaźń, braterstwo, nadzieja czy prawość. W harcerstwie postawę wynikającą z tych wartości tradycyjnie określamy „służbą Bogu”. Wartości te można wywodzić z osobistej wiary lub z innych źródeł, na których opieramy swój system wartości i realizujemy w codziennym życiu. Dla osób wierzących służba Bogu oznacza także pogłębianie i rozwijanie własnej relacji z Bogiem i zwiększanie świadomości własnej wiary. Dla każdego natomiast oznacza konieczność podejmowania refleksji nad własnym systemem wartości i tym, na ile pozostaje się mu wiernym, a także korygowanie swoich działań tak, by się do niego zbliżać.
Działanie na rzecz Polski wynika z poczucia przynależności do wspólnoty państwowej, narodowej i kulturowej, miłości Ojczyzny, poczucia dumy, szacunku dla państwa i jego historii, kultury i języka. To też służba na rzecz środowiska lokalnego – małej Ojczyzny – miasta, miasteczka czy wsi. To bycie dobrym obywatelem, świadomym swoich praw i obowiązków wobec państwa i społeczeństwa, działanie na rzecz demokracji i spójności społecznej, codzienna praca dla dobra kraju. Postawy te nazywamy służbą Polsce. W przypadku członków ZHP narodowości innych niż polska nie stoją one w sprzeczności z kultywowaniem ich ojczystych tradycji i kultury.
Działanie na rzecz innych ludzi wynika z osobistego stosunku do drugiego człowieka, rodziny i przyjaciół oraz poczucia odpowiedzialności za lokalną społeczność i całe społeczeństwo. Jest praktyczną realizacją braterstwa. Harcerskie wychowanie kształtuje otwartość i szacunek dla innych. To relacja, w której przy zachowaniu własnego systemu wartości uczymy się empatii, otwieramy się na inny punkt widzenia, okazujemy wsparcie i potrafimy je przyjąć. Postawy te nazywamy służbą innym (tradycyjnie: służbą bliźniemu).
Działanie na rzecz otaczającego nas środowiska wynika z poczucia odpowiedzialności za świat przyrody. To świadomość zagrożeń ekologicznych i klimatycznych, postawa przeciwdziałania im oraz świadome, aktywne kształtowanie postaw i podejmowanie działań na rzecz poszanowania przyrody, Ziemi i zasobów naturalnych. To troska o inne gatunki, przeciwdziałanie ich krzywdzie i świadoma konsumpcja. Postawy te nazywamy służbą naturze.

Metoda harcerska

Pokazuje, jak podejmujemy harcerskie działania – jaki jest nasz sposób, by wspierać młodego człowieka w rozwoju.

Niezależnie od wieku każdy młody człowiek musi sam zdecydować, że chce należeć do ruchu harcerskiego i chce postępować zgodnie z Prawem i Przyrzeczeniem Harcerskim lub Prawem i Obietnicą Zucha. Dobrowolne uczestniczenie w działaniach wychowawczych oznacza każdorazowo samodzielną decyzję młodego człowieka, wynikającą z jego chęci i inicjatywy. Przez dobrowolność pragniemy wspierać w wychowaniu ludzi, którzy są: asertywni, odpowiedzialni, dotrzymują słowa, szanują wolność i umieją na niej oprzeć swoje życie i swoją służbę.

Przystępując do ruchu harcerskiego oraz w każdym kolejnym działaniu, młody człowiek oraz instruktor powinni doszukiwać się odpowiedzi na pytania: po co podejmują się tego działania i jakie są lub mogą być jego skutki. Świadomość sensu i celowości działań prowadzi do rozwoju i jest źródłem motywacji wewnętrznej.

Każde harcerskie działanie ma mieć cel wychowawczy – kształtować określone postawy. Jest on pośrednio realizowany przez zaangażowanie, doświadczenie i refleksję. Rolą instruktora jest stwarzanie warunków, planowanie działań, tworzenie sytuacji wychowawczych oraz wykorzystywanie spontanicznych sytuacji, żeby młody człowiek poprzez wszystkie swoje przeżycia swobodnie i samodzielnie się rozwijał.

Stopniowanie trudności oznacza taki sposób działania, dzięki któremu poziom zadań zostaje dopasowany do możliwości, umiejętności i wieku. Rozwój osiąga się przez stawianie ambitnych, ale realnych celów, które za każdym razem są motywujące i jasno określone. Działania wychowawcze nie mogą być powtarzane w sposób automatyczny – każda inicjowana sytuacja wychowawcza powinna przynosić nowe bodźce, umożliwiać rozwój.

Wzajemnie na siebie oddziałujemy wtedy, kiedy uczymy się jedni od drugich: harcerz od harcerza, harcerz od instruktora i instruktor od harcerza. Uczymy się przez doświadczenie osobistego przykładu w czynie i słowie, zwłaszcza w grupie, która jest dla nas ważna. Narzędziami do tego doświadczenia są uważna obserwacja, wyciągnięte z niej wnioski i rozmowa.

Działamy indywidualnie, gdy każda aktywność, nawet jeśli odbywa się w zespole, jest skierowana na jednostkę. Każdemu młodemu człowiekowi są stawiane wyzwania dostosowane do jego potrzeb, możliwości i umiejętności, aby w swoim tempie mógł się wszechstronnie rozwijać.

Naturalnie prowadzone działania wychowawcze to takie, które wynikają z aktualnych warunków: wewnętrznych (potrzeb i możliwości grupy oraz poszczególnych jego członków z uwzględnieniem różnic psychorozwojowych) oraz zewnętrznych (inaczej w mieście i na wsi, w lesie i w harcówce, w deszczu i w słoneczny dzień). Rolą kadry jest, obok kreowania, wykorzystywanie naturalnie pojawiających się sytuacji wychowawczych.

Pozytywnie prowadzone działania to takie, które rozwijają wiarę we własne siły i możliwości, budują akceptację siebie. Oznacza to odkrywanie swojego potencjału, poszukiwanie silnych stron w bezpiecznej i pobudzającej do rozwoju atmosferze działania. To kierowanie się szacunkiem w działaniach i dostrzeganie dobrej woli w postępowaniu innych ludzi, a także kreatywne szukanie rozwiązań w każdej, nawet trudnej, sytuacji. Działania wychowawcze planowane są na podstawie pozytywnych wzorców.

Działania realizujemy w stałych harcerskich grupach złożonych z rówieśników (szóstkach, zastępach, patrolach). Ułatwia to nawiązywanie przyjaźni, budowanie poczucia odpowiedzialności i przynależności do małej wspólnoty oraz wyłanianie młodych wodzów. W tym bezpiecznym środowisku rozwoju każda osoba jest dostrzegana i potrzebna, uczy się samorządności, pracy w zespole i umiejętności interpersonalnych. Współdziałanie w małej grupie oraz współpraca i współzawodnictwo pomiędzy grupami zwiększają motywację do rozwijania swoich mocnych stron i ułatwiają radzenie sobie z niepowodzeniami.

Program harcerski

Określa, co robimy, jakie podejmujemy działania, czego używamy i jakie naturalne sytuacje wykorzystujemy podczas każdej aktywności, którą nazywamy harcerską, aby wspierać młodego człowieka w rozwoju. Program harcerski jest spójną całością, a nie zbiorem akcyjnych, oderwanych od siebie działań. Program, aby wspierał harmonijny rozwój młodego człowieka, musi być stale doskonalony, czyli na bieżąco ewaluowany, uaktualniany i dostosowywany do potrzeb, możliwości i preferencji poszczególnego młodego człowieka, drużyny i środowiska. Powinien odpowiadać zarówno na wyzwania współczesności, jak i wyzwania przyszłości. Program pracy jest układany i realizowany samorządnie w drużynach oraz w innych podstawowych jednostkach organizacyjnych ZHP. Program przedsięwzięć programowych może powstawać także na poziomie hufcowym, chorągwianym lub ogólnopolskim. Większość wymienionych poniżej elementów programu dla różnych grup wiekowych jest realizowana w specyficzny sposób, określony przez poszczególne metodyki.

Zarówno w zaplanowanych, jak i w spontanicznych sytuacjach wychowawczych odnosimy się do określonego Prawem Harcerskim lub Prawem Zucha kodeksu postępowania. Jest on, przez każdego osobiście i uroczyście, przyjęty za własny w momencie złożenia Przyrzeczenia Harcerskiego lub Obietnicy Zucha.

Szczególnie rola drużynowego jest kluczowa w procesie kształtowania postaw młodego człowieka. Drużynowy jest najważniejszym harcerskim wychowawcą. To on tworzy młodemu człowiekowi sytuacje wychowawcze do wszechstronnego rozwoju, jest towarzyszem i wsparciem w tej drodze. Jego podejście będzie inne zależnie od typu grupy, relacja między drużynowym a młodymi ludźmi budowana jest zgodnie z ich poziomem rozwoju społecznego.

Stosujemy różnorodne, atrakcyjne działania – dostosowane do wieku, osobistych możliwości, predyspozycji i preferencji. To gwarantuje, że młody człowiek we własnym tempie rozwija się w kierunku jasno określonym harcerskimi zasadami. Dzięki systemowi instrumentów metodycznych, którego osią są stopnie i gwiazdki, samorozwój odbywa się na wszystkich płaszczyznach rozwoju względnie równomiernie.

Podejmujemy działania, które wcielają w życie ideę służby. Przyczynia się to do budowania empatii, wrażliwości na potrzeby innych ludzi oraz natury, a także gotowości do niesienia bezinteresownej pomocy. Działania oparte o rzetelną i uważną analizę potrzeb społecznych i wychowawczych przyczyniają się także do realnej zmiany świata na lepsze tu i teraz. Pożyteczne działania podejmowane wspólnie z innymi dodatkowo wspierają poczucie braterstwa.

Przekazujemy wiedzę i umiejętności przez stwarzanie sytuacji wychowawczych, w których możliwe jest podjęcie samodzielnych, prawdziwych oraz praktycznych działań. To zdobywanie doświadczenia w działaniu, w tym także poprzez wyciąganie wniosków z popełnianych błędów.

Stosujemy obrzędowość i symbolikę poprzez używanie harcerskich symboli, atrybutów i nazewnictwa. Wpływa to na tworzenie własnej tożsamości, która wspiera budowanie wspólnot od tych najmniejszych (zastęp, szóstka), poprzez te średnie (drużyna, gromada, szczep), aż po tę największą, czyli ruch harcerski. Kultywowane tradycje, zwyczaje i obrzędy powinny mieć zawsze cel wychowawczy.

Aktywności na łonie natury powinny być podejmowane możliwie w każdym harcerskim działaniu. Bliskość z nią, przy poszanowaniu jej praw, ma nieoceniony wpływ na rozwój, szczególnie duchowy, emocjonalny i fizyczny - przynosi wyciszenie i odprężenie, rozbudza ciekawość świata.